Як беларус і эстонец змагаліся з ГУЛАГам. Легендарная гісторыя ўцёкаў з Казахстанскага лагера!

Когда ты осужден на 25 лет лагерей, терять уже нечего. Сбежать, перехитрить безжалостную машину Государственного управления лагерей — один шанс на миллион! Но когда ты осужден на 25 лет, это очень хороший шанс.

Цёплае восеньскае сонейка яшчэ грэла казахскі стэп. Быў верасень 1952 года. Двое мужчын разаслалі целагрэйкі на траве, селі на іх і пачалі гуляць у шахматы. Выгляд у іх быў даволі дзікі: абодва ў гарнітурах, з інтэлігентнымі тварамі, але пры гэтым у шэрых драных картузах, змораныя, няголеныя. Яны грэліся на сонейку і ляніва перастаўлялі фігуры на шахматнай дошцы. Як яны тут апынуліся, на саланчаках, у дзясятках кіламетраў ад горада?

Справа ў тым, што беларус Жданок і эстонец Тэнна – зняволеныя Далёкага лагера МУС (Асаблаг № 11, толькі што створаны на базе 6-га аддзялення Пясчанага лагера ў Казахстане). Вечар свайго адзінага выходнага яны праводзяць за баракамі, на пустцы, якая зарасла мяккай травой. Чаму так дзіўна апранутыя? Ды таму, што абодва – актыўныя ўдзельнікі мясцовай самадзейнасці. У бараку яны сказалі, што пайшлі на рэпетыцыю сцэнкі, для якой ім і выдалі касцюмы. Картузы і целагрэйкі з нумарамі на спіне, тым не менш, апранулі па форме. Аднак у культурнай частцы яны так і не з’явіліся, залеглі ляніва на траўцы. Лагер яшчэ толькі будуецца, яшчэ няма сталых платоў, проста некалькі шэрагаў калючага дроту, яшчэ не вытапталі стэп, і цяпер гэтая палянка, асветленая заходзячым сонцам, здаецца амаль ідылічным кутком.

Але ўражанне маніць. Нервы гульцоў напружаныя да мяжы. Яны рыхтаваліся да гэтага дня амаль месяц і хутка, як толькі зойдзе сонца і надыдзе змрок, ажыццявяць адзін з самых дзёрзкіх уцёкаў з ГУЛАГа. Іх гісторыя пасля ўвойдзе ў кнігу Салжаніцына як узор высакароднага вар’яцтва “прыроджаных уцекачоў” – тых, хто зрабіў сваёй мэтай узламаць сляпую карную сістэму.

ПРЫРОДЖАНЫ ЎЦЯКАЧ

Тэнна быў чалавекам асаблівай пароды. Такія ёсць у любым астрозе – людзі, апантаныя жаданнем вырвацца на волю. Ён трапіў у жорны ГУЛАГа з-за таго, што хадзіў на ангельскіх канвойных судах у Другую сусветную вайну, скончыў ваенны інстытут замежных моў, занадта шмат ведаў. Адразу з каляднай Рыгі, ад жонкі, ад нарэшце спакойнага пасляваеннага жыцця яго павезлі з канвоем у Маскву і далей па этапу ў Сібір.

Як толькі Тэнна ўсвядоміў, што жорны працуюць у адзін бок, што выйсця няма, ён кожную секунду вольнага часу абдумваў спосабы вырвацца на волю. У маскоўскім ізалятары ён склаў выдатны план. Ад ложка ў камеры атрымалася адламаць жалезную перакладзіну, завастрыць яе, прышыць на адзенне сакрэтную пятлю, якая дазваляла ўзяць зброю з сабой на допыт. Следчы быў падобны да Тэнна. Такі ж высокі, бялявы, толькі подлы і жорсткі, таму не шкада было забіць яго жалезным прутом. Потым пераапрануцца ў ягоную форму, пакласці за шчокі  пракладкі з ваты, каб замаскіраваць худзізну, схаваць цела за фіранкай, выключыць святло, каб не адразу знайшлі, – і наперад праз прахадную, на волю!

У камеры паміж праходамі вартавога Тэнна адпрацоўваў фатальны ўдар штыром, трэніраваў руку, каб дакладна забіць. Аднак не выйшла. У ноч, на якую былі запланаваныя ўцёкі, допыт скончыўся нечакана рана. А неўзабаве Тэнна саслалі ў Сібір.

Новы план вызвалення нарадзіўся падчас перасылкі ў лагер у «цялячым» вагоне. У кагосьці з таварышаў знайшоўся кавалак нажоўкі, і па начах яны ўсю дарогу залазілі па чарзе пад лаўку і пілавалі дошкі падлогі. Нарэшце атрымалася! Цяпер – скакаць уніз на рэйкі, як толькі цягнік прытармозіць на пераездзе. Галоўнае, каб не было «трупарэзкі» – востра заточанай металічнай пласціны, якую адмыслова прыладжвалі на дно апошняга вагона, каб перарэзаць вось такіх разумнікаў, якія збеглі праз падлогу. Канвой ведаў усе магчымыя варыянты ўцёкаў, але і «прыроджаныя ўцекачы», аб’яднаныя братэрствам узаемнай дапамогі, ведалі пра ўсе контрмеры сістэмы. «Трупарэзкі» не было, але было нешта нечаканае: прыбудаваная з свежых дошак платформа ў канцы цягніка. Мабыць, будка вартавога, каб адстрэльваць усіх, хто пажадае сысці без дазволу. Зноў няўдача!

Далей былі этапы, лагеры, знясільваючая праца, холад, голад, знявагі … Трупы таварышаў, якім усё ж удалося вырвацца, аднак іх злавілі, расстралялі і прывезлі назад у лагер для ўліку … І ўсё роўна ўвесь час Тэнна быў апантаны ўцёкамі , кожная дэталь паўсядзённага побыту лагера тут жа апрацоўвалася мозгам як патэнцыйная зачэпка, элемент плана, ключ да вызвалення. І вось у лагеры Экібастуза ўсё сышлося!

ПЛАН УЦЁКАЎ

З самага пачатку ў казахскім лагеры Тэнна знайшоў сабе саўдзельніка – маленькага шпаркага беларуса па прозвішчы Жданок. Усё пачалося са шчаслівага выпадку на заводзе вапны, дзе працавалі зняволеныя. З волі туды выклікалі электрыка, каб адрамантаваць растворамяшалку. Пакуль Тэнна адцягваў увагу манцёра, Жданок выхапіў з ягонай кішэні кусачкі. Увечары змоўшчыкі з захапленнем разглядалі прыладу. З яе дапамогай можна прасекчы сабе выхад на волю праз некалькі шэрагаў калючага дроту, бо сталага плота пакуль няма! Але як і калі гэта зрабіць? Што яшчэ трэба для ўцёкаў?

Перш за ўсё ўцекачы зрабілі сабе нажы з абломкаў рыдлёўкі. Дасталі «кацюшу» – крэсіва з кнотам, неабмежаваную крыніцу агню. Пасля Тэнна вырашыў выкарыстаць свой даўні «культурны» рэсурс: у маладосці ён калісьці працаваў у цырку і ў лагерах перыядычна займаўся арганізацыяй самадзейнасці, што заўсёды падтрымлівалася кіраўніцтвам і прыносіла некаторую карысць. На гэты раз «масавік-зацейнік» прапанаваў паставіць надзённыя сцэнкі. Начальства падтрымала – каму не патрэбна птушачка за ініцыятыўнасць? У якасці рэквізіту Тэнна і Жданку дазволілі ўзяць са склада канфіскаваных рэчаў два раскошныя цывільныя гарнітуры і аб’ёмісты партфель. Усё гэта яшчэ як спатрэбіцца для маскіроўкі падчас уцёкаў! На падставе вывучэння той самай “надзённасці” Тэнна ўважліва чытаў усю свежую прэсу, каб высветліць назвы асноўных мясцовых калгасаў, імёны старшыняў, скласці ўяўленне пра геаграфію раёна.

Склаўся план. Аднойчы ўвечары, сказаўшы ў бараку, што яны пайшлі на рэпетыцыю, у прыцемках, якраз перад расстаноўкай сабак, прарвацца скрозь калючы дрот, пераапрануцца ў цывільнае, тут жа, каля лагера ў вольнай зоне, дзе мітусіцца абслугоўваючы персанал, злавіць машыну і гнаць у бліжэйшую вёску. Адтуль прабірацца да Іртыша, ён у 200 кіламетрах ад лагера. Па рацэ на лодцы спусціцца да Омска, а там ужо сесці на цягнік і ехаць у Беларусь, на радзіму да Жданка, дзе можна зрабіць фальшывыя дакументы і схавацца.

НА ВОЛЮ!

Доўгі цень выцягнуўся ад дазорнай вышкі па сухой траве праз усю палянку, дзе сядзелі шахматысты. Вартавы наверсе ўжо прывык да выгляду гэтых дваіх. Ён цэлы дзень нудзіўся на сваім посце. Хутка змена, у галаве планы на вечар, салдацік разгублена лыпае вачыма па баках, а ўніз нават не глядзіць. На гэта і разлік: як толькі сцямнее, трэба прабрацца пад вышку і рэзаць дрот там! Захад сонца, як на злосць, выдаўся дзіўна прыгожым. Ужо пасля таго, як схавалася сонца, неба зноў нечакана асветлілася яскравымі бліскавіцамі. Але вось і ўсё, згасла. Пара!

Уціскаючыся ў зямлю, імкнучыся не глядзець у бок вышкі, каб поглядам не прыцягнуць погляд, Тэнна папоўз да агароджы. Усё бліжэй і бліжэй, вось ён ужо рэжа дрот з ляскаючым гукам – як гучна, чорт! Замірае і спінай чакае аўтаматную чаргу, аднак нічога … паўзе далей, яшчэ адна загараджальная паласа, потым яшчэ адна … Нарэшце даўно заўважаная будаўнічая ямка, дзе можна паляжаць, аддыхацца. Зверху, быццам цяжкі мех, валіцца Жданок. Прайшлі! Першы этап – гатова! Далей трэба таксама паўзком рухацца ў бок вольнай зоны. Не сарвацца, не ўстаць, не пабегчы. Асцярожна, павольна, рухацца да мэты, а ўжо на дастатковай адлегласці ад вышкі нарэшце падняцца, атрэсціся, выйсці на дарогу. Няма стрэлаў. Зноў прайшлі! І раптам – нечаканасць, фатальнае супадзенне, якое змяніла ўвесь ход уцёкаў. На зоне згасае святло. З вежаў пачынаюць паліць ракетамі! Што гэта? Няўжо выявілі? Зараз пусцяць сабак! З усіх ног Тэнна і Жданок бягуць у стэп, усё далей ад дарогі, задыхаючыся, ад куста да куста, нібы загнаныя жывёлы, абы далей ад зоны. Якая там спадарожная машына! Толькі б сысці, схавацца! Не важна, што з сабой няма ані ежы, ані вады. Абы ўцячы далей!

На жаль, уцекачы не ведалі, што трывога зусім выпадковая. Святло ў лагеры згасла з-за абрыву сеткі, і з вышак запускалі ракеты проста так, для парадку. Ніхто не выявіць, што яны зніклі, да наступнай раніцы. Яны маглі б спакойна ехаць зараз на спадарожнай машыне, але ўсё выйшла інакш.

Зрабіўшы вялікае кола, Тэнна і Жданок абмінулі пасёлак і выйшлі да чыгункі. Каб схаваць сляды, яны прайшлі паўкіламетра па рэйках і зноў паглыбіліся ў стэп. Неба было яснае, усё ў зорках, якія не былі бачныя з заўсёды асветленага лагера. Вецер дыхнуў травой. Па венах разліваўся неверагодны кактэйль: свабода, удача, эйфарыя ажыццяўлення. У тысячу разоў мацней, чым заскочыць у цягнік, які адыходзіць. У дзясяткі разоў мацней, чым паглядзець у ілюмінатар самалёта, што ўносіцца ў казачны край. Гэта быў пік шчасця, адпушчанага на долю ўцекачоў. Але яны пакуль не ведалі пра гэта.

Усю ноч Тэнна і Жданок ішлі па зорках у процілеглы ад лагера бок. Ногі, аслабелыя ад недахопу ежы і цяжкай працы, вельмі хутка стаміліся. Яны лажыліся перадыхнуць, уздымалі ногі дагары, злучалі іх «шалашыкам». Зноў ішлі. Вось і світанак. Далей ісці было нельга: удзень стэп маглі аглядаць з самалёта. Самаробнымі нажамі ўцекачы выкапалі яму ў цвёрдай зямлі, леглі валетам і накрыліся травой. Аднак адпачыць не атрымалася. Па-першае, ужо вельмі хацелася піць, а вады нідзе не было. Гулі стомленыя ногі. Гулі галовы ад хвалявання і неадчэпных думак. Увесь дзень прамаяліся. Ледзь сцямнела, з цяжкасцю падняліся, расціраючы зацёклыя канечнасці, і зноў пайшлі.

ЗАБЕГ ПА СТЭПЕ

Галоўнае правіла ўцёкаў у Казахстане – уцякаць толькі ўвесну, калі ёсць вада ў стэпе. Тэнна і Жданок ведалі пра гэта, ім расказвалі вопытныя таварышы. Яны планавалі хутка праехаць стэп на машыне, аднак патрапілі ў пастку. Вось ужо чацвёрты дзень ішлі па сухіх саланчаках, смакталі таблеткі глюкозы, якія атрымалася ўзяць з сабою ў харчовы запас у партфелі, жавалі сухія макароны, на дзень рылі сховішча. Аднак з кожным днём станавілася ўсё больш складана. Ужо з цяжкасцю варочаўся язык у роце, мачыліся зрэдку і тое з крывёю. Прысаджваліся адпачываць праз кожныя дзвесце метраў і думалі толькі пра ваду. Аднойчы ўбачылі пустую юрту, побач з якой стаяў самавар. Кінуліся да яго, баючыся толькі, што гэта міраж. Не, сапраўдны! Аднак самавар быў пусты. Толькі нахіліўшы яго, змаглі зрабіць па глытку вады.

У іншы раз паспрабавалі выпіць тэхнічную ваду з трактара. Яна была з газай. Ледзь адпляваліся. На пяты дзень дайшлі да мяжы і адважыліся пакінуць след – выйсці да людзей і папрасіць пітво і ежу. Калісьці беглым катаржнікам у Сібіры спагадлівыя мясцовыя жыхары выстаўлялі гаршкі з кашай. Пры савецкай уладзе ўсё стала інакш. За дапамогу ва ўцёках даюць тэрмін. Ды і наогул, няма ў мясцовых даверу да людзей з цэнтра. Так што казах у юрце сустрэў іх непрыхільна. Нават вады не даў, паслаў за два кіламетры, у суседнюю вёску. Тут ужо ўцекачы не вытрымалі – у галаве мутнела ад смагі, а на стале стаялі дзве піялы з кумысам. Тэнна выхапіў нож і загнаў гаспадара ў кут. Казашка завішчала. Доўгімі глыткамі пілі наваяўленыя разбойнікі кумыс. Здавалася, само жыццё разліваецца па целе. Калі б адразу налілі ім вады, можа, і не было б нічога. Аднак цяпер было ўсё адно – разышліся на поўную. Абшукалі юрту і знайшлі вяленага барана, цеста, смажанае ў тлушчы, набралі вядро вады, схапілі каня з аброццю, заскочылі – і панесліся ў стэп.

Зноў свабода, вецер, нават песні! Не злазячы з каня, пілі і елі ўсю ноч. Перабылі дзень у кінутым ауле і наступнай раніцай выехалі да Іртыша. Выкупаліся, памыліся, і тут чакалі новыя пакуты: пасля пяці дзён сухой галоўкі запрацаваў страўнік. Аднак і гэта пераадолелі. Скралі лодку, скралі цяля і паплылі ўніз па рацэ. Вось і яшчэ адзін этап прайшлі!

ПАМЫЛКА

Пасля ночы ў дарозе спыніліся на востраве. Маленькі пясчаны пляж, густая трава, вербы, восеньскае мяккае сонейка. Ёсць ежа, удосталь вады, можна смела паліць вогнішча. Быў неверагодны дзень, ціхі, з роўнай плынню ракі побач, можна ляжаць у траве і глядзець у неба – нічога не трэба больш. Гэта ж і ёсць свабода. Вырашылі адпачыць на гэтым маленькім лапіку Эдэмскага саду пасярод велізарнай ракі і засталіся на тыдзень, пакуль аднойчы на ​​востраў не прыплыў мясцовы рыбак. Прыкінуліся турыстамі з цэнтра, але ж вельмі дзіўна паглядзеў ён на модныя касцюмы. Трэба было ехаць далей, прабірацца ў Омск, садзіцца на цягнік.

Казахстанскі Патруль

Ва ўцёках важныя найдрабнейшыя дэталі. Часам нязначная, здавалася б, памылка можа прывесці да фатальных вынікаў. Жданок і Тэнна чулі шмат гісторый пра розныя ўцёкі і разумелі гэта. Чым бліжэй яны падплывалі да Омска, тым больш іх хвалявала, што праклятая мода цалкам выключала бароды. Людзі ў гарнітурах, якімі хацелі здавацца таварышы, павінны былі быць чыста голеныя, інакш яны б выклікалі сур’ёзныя падазрэнні. Аднак ляза не было, а нажы затупіліся так, што галіцца імі было немагчыма. Тут яшчэ пачаліся начныя халады, і хударлявы Жданок зусім знясілеў і ўвесь час патрабаваў зайсці ў якую-небудзь хату і сагрэцца ды папрасіць брытву.

Аднойчы падчас ​​захаду сонца, схаваўшы лодку ў кустах, яны разгаварыліся з мясцовым бакеншчыкам, паскардзіліся, што лодку разам з рэчамі знесла плынню, і пайшлі да яго пагаліцца і прыбрацца. Мужык быў хмурны, няветлівы. Жданок з Тэнна сказалі, што яны з Омска, і ён стаў пытацца пра жыццё ў горадзе. Уцекачы асцярожна паскардзіліся пра недахоп харчоў і прамтавараў (напэўна ж так і ёсць, не памылішся!), але бакеншчык апынуўся партыйным і абурыўся. Выйшаў кудысьці, але хутка вярнуўся. Неўзабаве з’явіўся яго сусед, які агледзеў гасцей зусім ужо нядобрым позіркам і тут жа знік. Тэнна западозрыў нядобрае. Ён пайшоў у прыбіральню і, зірнуўшы з-за плота, убачыў, як хату акружаюць шэрыя цені. Кінуўся за браму – і тут жа ў паветры прагрымела аўтаматная чарга. Шэрыя цені выйшлі з кустоў і ўсталі ўпоперак дарогі. Уцекачоў загналі ў пастку. Гэта быў канец.

Аказалася, што па следзе ўжо даўно ішла аператыўная група. Усе, хто іх бачыў, даносілі ўладам. Казах, выпадковы рыбак, вясковыя, у якіх яны скралі цяля. Іх партрэты былі надрукаваныя ў газетах, у паветры баражыравалі самалёты. Тым не менш тры тыдні іх не маглі злавіць. Гэта былі бліскучыя ўцёкі, пра якія размаўляў увесь казахскі ГУЛАГ. Тым больш злаваліся аператыўнікі, і тым больш уважліва сачылі за ракой.

МАРАЛЬНЫ ВЫБАР

Ці быў наогул шанец перамагчы? Быў. Тэнна везлі ў лагер у адкрытым кузаве грузавіка, звязанага і кінутага на падлогу, на кожнай калдобіне ён біўся аб вострыя куты і шурпатыя дошкі, па твары цякла кроў, зверху ліўся шэры халодны дождж, а ён лічыў назад кіламетры, якія яны плылі, ехалі , ішлі, паўзлі, і думаў пра згублены шанец …

Яшчэ за ноч да сустрэчы з бакеншчыкам Тэнна і Жданок убачылі пасярод ракі цяжка гружаную лодку. Яны падгрэблі бліжэй, прыгледзеліся і зразумелі, што гэта нейкі мужык з усім сваім скарбам і жонкай – відавочна перасяляюцца кудысьці. А гэта значыць, у іх ёсць з сабою ўсё: ежа, брытва і нават дакументы! Уцекачы рэзка паклікалі перасяленцаў і прыціснулі лодку да берага. Сказалі, што яны аператыўная група, якая шукае збеглых зэкаў. Запатрабавалі ў мужыка дакументы. Той перапалохаўся, дрыжачымі рукамі падаў паперкі. Наўрад ці ён паверыў у версію з аператыўнай групай, але два зарослыя чалавекі з дзікімі вачыма ў любым выпадку выглядалі пагрозліва.

Тэнна марудзіў, разглядаючы пашпарт. Жданок глядзеў на яго. І тут раптам «прыроджаны ўцякач» адчуў дотык чагосьці лёгкага і далікатнага да сваёй нагі. Апынулася – кацяня. Маленькае белае кацяня, якое выскачыла з лодкі са скарбам і церлася аб чужога страшнага дзядзьку, не бянтэжачыся. Гэта быў дотык з іншага жыцця. І Тэнна паморшчыўся. Колькі гадоў ён ганарыўся тым, што не скурвіўся, не стаў стукачом, што былі «яны» і «мы». І вось цяпер трэба адабраць лодку і, мабыць, забіць мужыка з бабай, інакш  раскажуць. Ці варта таго ягоная свабода? Ён не змог. Аддаў паперкі і буркнуў: «Добра, усё добра, едзьце!” І яны паплылі. У тую ж ноч паязджане звярнуліся ў міліцыю і навялі яе на свежы след.

ЭПІЛОГ

Пасля таго як уцекачоў злавілі, іх год трымалі ў астрозе з асаблівым рэжымам. Быў суд і надбаўка за ўцёкі. Пасля гэтага Жданок згубіўся дзесьці ў нетрах Сібіры. А Тэнна быў вызвалены і цалкам рэабілітаваны ў 1956 годзе.

Ён пасяліўся ў Маскве. Як надзвычай адораны чалавек і таленавіты атлет, Георгій Тэнна стаў займацца навуковай дзейнасцю ў інстытуце фізкультуры, выдаў некалькі кніг, атрымаў званне «родапачынальніка савецкага атлетызму».

Ён памёр 22 кастрычніка 1967 года, раптам захварэўшы на рак. Перад смерцю паспеў надыктаваць Салжаніцыну гісторыю сваіх знакамітых казахстанскіх уцёкаў. Яго аповед стаў раздзелам з кнігі «Архіпелаг ГУЛАГ».

Арыгінал артыкула і апісанне ўцёкаў у Салжаніцына.